Paul Valéry / Dy cilësitë e një libri

Paul-Valery photo

DY CILËSITË E NJË LIBRI

Kur hap një libër, libri u ofron syve të mi dy mënyra fort të ndryshme interesimi për të. Ai u propozon syve alternativën e dy përdorimeve të funksionit të tyre. Libri mund t’u sugjerojë atyre të nisin një lëvizje të rregullt që përhapet dhe ndiqet fjalë pas fjale përgjatë një rreshti, rilind në rreshtin pasardhës, pas një kërcimi që nuk luan ndonjë rol, dhe në përparimin e saj ndjell një sasi reaksionesh mendore të njëpasnjëshme, efekti i përbashkët i të cilave është të shkatërrojnë në çdo çast perceptimin pamor të shenjave, për ta zëvendësuar këtë me kujtime dhe kombinime kujtimesh. Secili nga këta efekte është caku i parë i një zhvillimi të mundshëm të pafund.

Kemi të bëjmë këtu me Leximin. Mund ta simbolizojmë me idenë e një flake që përhapet, me atë të një filli që digjet skaj më skaj, me shpërthime të vockla e shkëndijime të herëpashershme. Kjo mënyrë e njëpasnjëshme dhe lineare kërkon shikim të qartë – dhe ruajtjen e shikimit të qartë – kusht thelbësor i prodhimit të akteve elementare të trurit që kundërveprojnë ndaj nxitjeve të shkrimit me tinguj virtualë apo realë, me domethënie. Lexueshmëria e një teksti është cilësia e këtij teksti për t’iu përshtatur shikimit të qartë.

Duke iu referuar asaj që u tha më sipër, do mund të thoshim se lexueshmëria është cilësia e një teksti që ia parashikon dhe ia lehtëson vetes konsumimin, shkatërrimin me anë të mendjes, shndërrimin në ngjarje të mendjes. Por krahas e veçmas vetë leximit, ekziston e ngulmon aspekti i tërësisë së gjithçkaje të shkruar. Një faqe është një imazh. Ajo të jep një mbresë të plotë, paraqet një bllok apo një sistem blloqesh e shtresash, të zezash e të bardhash, një markë fytyre dhe intensiteti më shumë a më pak të mbara. Kjo mënyrë e dytë të shikuari, jo më e njëpasnjëshme dhe lineare dhe progresive si leximi, por e atypëratyshme dhe e njëkohshme, bën të mundur përqasjen e tipografisë me arkitekturën, ashtu sikundër leximi mund të bënte të na vente mendja tek muzika melodike dhe të gjitha artet e tjera që i përshtaten kohës.

Kështu Libri, nga njëra anë ka me çfarë të nxisë e të drejtojë lëvizjen nga pika e shikimit të qartë, – lëvizje që përfton efekte intelektuale e të pezullta e që gjithnjë e më pranë integrohet në ide përgjatë rreshtit; nga ana tjetër, libri është një objekt, një tërësi shenjash të palëvizshme, i pajisur me veçori të atypëratyshme, jokonvencionale, që mund t’u pëlqejë ose të mos u pëlqejë shqisave tona.

Këto dy mënyra vështrimi janë të pavarura nga njëra-tjetra. Teksti i shikuar dhe teksti i lexuar janë dy gjëra krejt të ndryshme, meqenëse vëmendja kushtuar njërit përjashton vëmendjen kushtuar tjetrit. Ka libra shumë të bukur që nuk të nxisin t’i lexosh, masa të mëdha të zeze të pastër mbi një fushë tejet të pastër, por kjo plotësi dhe kjo fuqi kontakti, të fituara duke flijuar mesrreshtat, e që duken shumë të kërkuara në Angli e në Gjermani, ku po bëhen përpjekje për të arritur disa modele të shekujve XV e XVI, rëndojnë mbi lexuesin dhe duken pak si tepër arkaike. Letërsia moderne nuk kënaqet me këto forma kompakte e si të nginjura me shkronja. Ekzistojnë, ama, libra shumë të lexueshëm, me hapësirën e duhur, por që janë bërë pa hijeshi, pa shije për syrin, apo me të vërtetë të shëmtuar. Për shkak të kësaj pavarësie në cilësitë që mund të ketë një libër, shtypshkrimi është bërë art.

Kur i përgjigjet vetëm nevojës së thjeshtë për të lexuar, shtypshkrimi i anashkalon artistët, sepse kërkesat e lexueshmërisë mund të përcaktohen saktësisht e të përmbushen me anë mjetesh gjithashtu të përcaktuara e të njëtrajtshme. Eksperimenti dhe analiza do mjaftojnë të përcaktojnë atë çka detyrohen të bëjnë gdhendësi i gërmës, tipografi dhe shtypshkruesi për të përftuar një tekst të qartë e të kthjellët. Por sapo që shtypshkruesi ndërgjegjësohet për kompleksitetin e punimit të tij, ai ndien detyrimin të jetë artist, sepse tipikja e artistit është të zgjedhë dhe të zgjedhurit komandohet nga numri i të mundshmeve. Çdo gjë që i lë vend pasigurisë thërret një artist, edhe pse nuk arrin ta ketë gjithmonë. Shtypshkruesi artist gjendet para detyrës së vet në situatën e ndërlikuar të arkitektit që shqetësohet për harmoninë midis përshtatësisë së konstruksionit të tij dhe paraqitjes. Destini i poetit është të luftojë midis formave dhe përmbajtjes, midis pikësynimeve të tij dhe gjuhës. Në të gjitha artet, dhe kjo është arsyeja përse janë arte, domosdoshmëria që duhet të sugjerojë një vepër e përmbushur mirë nuk mund të krijohet tjetër përveçse nëpërmjet arbitraritetit. Matarimi dhe harmonia përfundimtare e veçorive të pavarura që duhen krijuar nuk janë arritur kurrë me formula apo automatizma, por me mrekulli ose me përpjekje të kombinuara e të vullnetshme.

Një libër është praktikisht i përsosur kur është i këndshëm për t’u lexuar, i bukur për t’u këqyrur; kur, së fundi, kalimi nga leximi në kundrim dhe kalimi i ndërsjelltë nga kundrimi në lexim kryhen lehtësisht dhe pothuajse pa ndryshime të përshtatjes pamore. Atëherë të zezat e të bardhat bëhen pauza për njëra-tjetrën, syri shëtit pa mundim në fushën e tij të mirërregulluar, vlerëson të tërën dhe detajet dhe ndihet në kushtet ideale të funksionimit të tij. Ky ideal nuk mund të arrihet pa një bashkëpunim të gërmëgdhendësit me shtypshkruesin. Në analizë të fundit, e gjithë forma duhet të rrjedhë nga gërma. Kjo e fundit nuk duhet të krijohet thjesht me fantazi. Pamja, buçkat dhe imtat e gërmës duhet të varen nga madhësia e saj. Mendoj se është gabim të riprodhosh të njëjtat forma në shkallë të ndryshme.

Arti i shtypshkruesit është plot vështirësi të imta, finesa që shumica e njerëzve nuk i vëren. Askush, ama, deri më sot, nuk ka menduar t’i qortojë mjeshtrat e këtij arti që punojnë me ngulm për të kënaqur veçse një elitë pothuajse të padukshme. Atë që jo pak njerëz u refuzojnë disa autorëve të cilët i qortojnë për faktin se nuk shkruajnë për gjithë dynjanë, ua bëjnë lëshim lehtësisht artistëve të një soji tjetër. Megjithatë, Stendhal-i nuk është larg së qesëndisuri Bodoni-n e madh. Teksa po vizitonte Parmën, ai nuk mungoi të kthehej nga shtypshkronja e famshme e dukatit të madh. Bodoni po tretej duke kërkuar faqosjen ideale të një titulli. Si ta ftillonte atë fasadë të dëlirë që ai ëndërronte për Boileau-në? « Pasi më tregoi gjithë ata autorë francezë, më pyeti se cilin syresh preferoja, Télémaque-n, Racine-in apo Boileau-në. I thashë se të gjithë më dukeshin njëlloj të bukur. – Ah! Zotëri, s’po e vështrokeni titullin e Boileau-së! – E vështrova gjatë dhe më në fund pohova se nuk shihja asgjë më të përsosur te ky titull në krahasim me titujt e tjerë. – Ah! Zotëri, thirri Bodon-i, Boileau-Despréaux, në një vijë të vetme kapitale! Kam kaluar gjashtë muaj, Zotëri, për të gjetur këtë lloj gërme. Titulli ishte faqosur kështu:

ŒUVRES
DE
BOILEAU-DESPRÉAUX.
Ja, pra, ana qesharake e pasioneve, tek e cila, në këtë shekull shtirjesh, e pranoj që nuk besoj.»

Si përfundim, një libër i bukur është mbi të gjitha një makinë e përsosur leximi, kushtet e së cilës janë të përcaktueshme saktësisht nga ligjet dhe metodat e optikës fiziologjike; në të njëjtën kohë ai është një objekt arti, një send, por që ka personalitetin e tij, që mbart shenjat e një mendimi të veçantë, që sugjeron pikësynimin fisnik të një organizimi të mirë e të vullnetshëm. Vërejmë këtu se vepra tipografike e përjashton improvizimin; ajo është frut sprovash që zhduken, objekt i një arti që ruan vetëm punët e përfunduara, që i flak provat dhe skicat, e që nuk i njeh etapat ndërmjetëse midis të qenit e të mosqenit. Me këtë ajo na jep një mësim të madh e të tmerrshëm.

Mendja e shkrimtarit këqyret në pasqyrën që i jep shtypi. Nëse letra dhe boja i shkojnë përshtat njëra-tjetrës, nëse gërma është e bukur, nëse faqosja është bërë me përkujdesje, marzhet në përpjesëtim të drejtë, autori ndien rishtazi gjuhën dhe stilin e tij. Ai has në angështim e krenari. E sheh veten të veshur me ndere që ndoshta nuk i meriton. Pandeh se dëgjon një zë fort më të qartë e më të vendosur se zëri i vet, një zë pamëshirshëm të kulluar që nyjëton fjalët e tij, që ia shkoqit rrezikshëm të gjitha fjalët. Gjithçka që ai shkroi të dobët, të mefshtë, arbitrare, të vrazhdë flet tejet qartas e zëlartë. Qenka një gjykim shumë i çmuar e shumë i tmerrshëm të botohesh përsosurisht.

E përktheu Alket Çani