Jorge Luis Borges

borges foto

ELEGJI

O fat i Borges-it!
Të kesh lundruar në detet e ndryshëm të botës,
apo në të vetmin det vetmitar me emra të ndryshëm,
të kesh qenë pjesë e Edinburgut, Zyrihut, dy Kordovave,
e Kolumbisë dhe Teksasit,
të jesh kthyer, përmes lojës së ndërrimit të brezave,
në tokat e lashta të racës së vet:
Andaluzi, Portugali dhe në ato vise
ku lufta trazoi gjakun e saksonit dhe danezit,
të kesh bredhur në labirintin e kuq e të qetë të Londrës,
të jesh plakur brenda kaq e kaq pasqyrash,
të kesh këqyrur më kot vështrimin e mermertë të statujave,
të kesh shqyrtuar litografi, enciklopedi, atlase,
të kesh parë gjërat që shohin njerëzit,
vdekjen, agun e vështirë, fushën
dhe yjet e brishtë,
dhe të mos kesh parë asgjë a pothuajse asgjë
veç fytyrës së një vajze nga Buenos Ajresi,
një fytyrë që nuk ka dëshirë ta kujtosh.
O fat i Borgesit,
ndoshta jo më i huaj se fati yt.

VETËVRASËSI

Nuk do mbetet në natë asnjë yll.
Nuk do mbetet nata.
Do vdes dhe bashkë me mua do vdesë
tërësia e universit të padurueshëm.
Do t’i shuaj piramidat, medaljet,
kontinentet, fytyrat.
Do ta shuaj pirgun e së shkuarës.
Do ta bëj pluhur historinë, pluhur pluhurin.
Vështroj të fundmin perëndim të diellit.
Dëgjoj të fundmin zog.
Asgjënë ia lë trashëgim askujt.

SHKAQET

Perëndimet e diellit dhe brezat.
Ditët, nga të cilat asnjëra s’ish e para.
Freskia e ujit në grykën
e Adamit. Parajsa e përpiktë.
Syri që deshifron ngjyrat.
Fjala. Hekzametri. Pasqyra.
Dashuria e ujqve në ag.
Kulla e Babelit dhe krenaria.
Dielli si një luan mbi rërë.
Rërnat e panumërta të Gangut.
Çuang Ceja dhe flutura që e ëndërron.
Mollët e arta të ishujve.
Hapat e labirintit endacak.
Thurja e pafund e Penelopës.
Koha rrotullare e stoikëve.
Monedha në gojën e të vdekurit.
Pesha e shpatës në peshore.
Çdo pikë uji në klepsidër.
Çezari në mëngjesin e Farsalës.
Analet, trofetë, armatat.
Hija e kryqeve mbi tokë.
Gjurmët e mërgimeve të mëdha.
Shahu dhe algjebra e persit.
Pushtimi i mbretërive me shpatë.
Busulla e pareshtur. Deti i hapur.
Mbreti i vrarë me sëpatë.
Kënga e bilbilit në Danimarkë.
Shkrimi i përpiktë i kaligrafit.
Fytyra e të vetëvrarit në pasqyrë.
Karta e hileqarit. Ari lakmitar.
Format e reve në shkretëtirë.
Çdo pendim dhe çdo pikë loti.
Gjithë gjërat e duhura
që duart tona të takohen.

HËNA

Miqësia e heshtur e hënës
(po e citoj keq Virgjilin) të shoqëron
që prej asaj nate a mbrëmjeje –
të humbur sot në kohë – kur sytë e tu
hutaqë e deshifruan përgjithmonë
në një kopsht a një oborr që janë pluhur.
Përgjithmonë? E di që dikush, një ditë
mundet të të thotë me të vërtetë:
“S’do ta shohësh më hënën e ndritshme,
e ke shteruar tërësinë e paracaktuar
të rasteve që të jep fati.
Kot sa t’i hapësh gjithë dritaret
e botës. Është tepër vonë. S’ke për ta gjetur.”
Jetojmë duke zbuluar dhe harruar
ëmbëlsinë e natës, që s’na bën përshtypje.
Hëna, sigurisht, është ende në qiell.
Duhet ta shohësh mirë. Mund të jetë e fundit.

PENDIMI

Nga mëkatet bëra më të kobshmin
që njeriu mund të bëjë. Nuk isha
i lumtur. Akullnajat e pamëshirshme
të harresës më zvarritshin e fundosshin.
Etërit e mi më ngjizën për lojën
njerëzore të ditëve dhe netëve,
për ajrin, zjarrin, ujin dhe tokën.
Unë i zhgënjeva. S’qeshë i lumtur. Vullneti
rinor i tyre s’u përmbush. Mendja ime
iu kushtua simetrikeve krení
të artit, që ndërthur kotësi.
Ata më lanë guximin. Unë s’u bëra trim.
Nuk më braktis. Përherë më rri pranë
hija e qenies sime prej mjerani.

LABIRINTI

Ky është labirinti i Kretës. Ky është labirinti i Kretës, qendra e të cilit qe Minotauri. Ky është labirinti i Kretës, qendra e të cilit qe Minotauri që Danteja e përfytyroi si një dem me kokë njeriu dhe në rrjetin e gurtë të të cilit humbën kaq breza njerëzorë. Ky është labirinti i Kretës, qendra e të cilit është Minotauri që Danteja e përfytyroi si një dem me kokë njeriu dhe në rrjetin e gurtë të të cilit humbën kaq breza njerëzorë siç humbëm unë dhe Maria Kodama. Ky është labirinti i Kretës, qendra e të cilit qe Minotauri që Danteja e përfytyroi si një dem me kokë njeriu dhe në rrjetin e gurtë të të cilit humbën kaq breza njerëzorë siç humbëm unë dhe Maria Kodama atë mëngjes dhe vazhdojmë të humbasim nëpër kohë, që është një tjetër labirint.

THURJA

Që tmerri i tij të jetë i plotë, Çezari, i zdirgjur mbi piedestalin e një statuje nga thikat e paduruara të miqve të vet, pikas, midis teheve dhe fytyrave, Mark Junius Brutin, beniaminin e tij, ndoshta të birin. Atëherë, ai resht së mbrojturi dhe thërret: “Edhe ti, o bir!” Shakespeare-i dhe Quevedo-ja e përvetësojnë thirrjen patetike.
Fatit i pëlqejnë përsëritjet, variantet, simetritë; nëntëmbëdhjetë shekuj më vonë, në jug të Buenos Ajresit, një guaço sulmohet nga disa guaço të tjerë dhe, duke u rrëzuar përtokë, njeh njërin prej famujve të tij. Me një qortim të butë e një habi të lehtë (fjalët e tij duhen dëgjuar, jo lexuar), i thotë: “Po ky, ore!” Ata e vrasin dhe ai nuk e di që po vdes për t’u përsëritur një skenë.

ARGUMENTUM ORNITHOLOGICUM

Mbyll sytë dhe shoh një trumbë zogjsh në fluturim. Pamja zgjat një sekondë, ndoshta më pak; nuk di sa zogj kam parë. I përcaktuar apo i papërcaktuar ishte numri i tyre? Ky problem përfshin atë të ekzistencës së Zotit. Nëse Zoti ekziston, numri është i përcaktuar, sepse Zoti e di sa zogj kam parë. Nëse Zoti nuk ekziston, numri është i papërcaktuar, sepse askush nuk ka mundur t’i numërojë. Në rastin tonë, unë pashë një numër zogjsh, le të themi, më të vogël se dhjetë dhe më të madh se një, por nuk pashë nëntë, tetë, shtatë, gjashtë, pesë, katër, tre, apo dy zogj. Pashë një numër midis dhjetës dhe njëshit, që nuk është nëntë, tetë, shtatë, gjashtë, pesë, etj. Ky numër i plotë është i pakonceptueshëm; pra, Zoti ekziston.

SHTATËMBËDHJETË HAIKU

1
Mali dhe mbrëmja
më thanë një gjë
që s’e di më.

2
Nata e pamatë
tani
është një e vetme aromë.

3
Është apo s’është,
ëndrra që e harroj
kur vjen agu?

4
Korda të pazëshme.
Muzika e dinte
atë që ndiej.

5
Në bajamet e kopshtit
asnjë gëzim.
Asgjë veç kujtimit tënd.

6
Vagëllimthi
libra, gravura, çelësa
ndjekin fatin tim.

7
Që nga ajo ditë
nuk preka asnjë gur
mbi skakierë.

8
Në shkretëtirë
ia beh agu.
Dikush e di.

9
Shpata pa pikësynim
në ëndërr sheh beteja.
Unë shoh tjetër gjë.

10
Ai burrë vdiq.
Por mjekrra nuk di gjë.
Dhe thonjtë i rriten.

11
Ja dora
që kur e kur të ledhatonte
flokët.

12
Nën çati
pasqyra imiton
vetëm hënën.

13
Nën hënë
hija që zgjatet,
e vetmja.

14
Shuhet një dritë.
Perandorí, apo
xixëllonjë?

15
Hënë e re.
Edhe ajo e vështron
në derën tjetër.

16
Tinguj në largësi.
A e di bilbili
që po të ngushëllojnë ty?

17
Dora plakë
që shkruan prapë një varg
gjer në harresë.

MAJA

Në atë që lanë të shkruar të gjithë ata
që frika jote u lutet, s’do gjesh më shpëtim.
S’je asnjë nga të tjerët dhe veten e sheh
qendër të një labirinti që dikur
e thurën hapat e tu. S’të shpëton dot
as agonia e Sokratit a e Jezuit, as trimi
Sidarta i artë që pranoi të vdesë
në një kopsht, teksa binte muzgu.
Pluhur është edhe fjala e shkruar
nga dora jote edhe verbi që nxore
nga goja. Fati nuk ka asnjë mëshirë
dhe nata e Zotit është e pafund.
Koha është lënda jote, koha
që nuk resht. Çdo çast je vetmitar.

INFERNO, V, 129

Ata lënë mënjanë librin, sepse e dinë
që janë personazhet e librit.
(Do jenë të një tjetri, më të madhit,
por për këtë s’e vrasin aspak mendjen.)
Tani ata janë Paolo dhe Françeska
dhe jo dy miq që bashkëndajnë
shijen e një përralle.
Vështrohen të mrekulluar, pa e besuar.
Duart e tyre nuk preken.
Kanë gjetur të vetmin thesar,
kanë zbuluar tjetrin.
Nuk e tradhtojnë Malatestan,
përderisa tradhtia kërkon një të tretë
e në këtë botë janë veç ata të dy.
Ata janë Paolo dhe Françeska
pastaj edhe mbretëresha dhe dashnori i saj
dhe gjithë dashnorët që jetuan
qysh nga i pari Adam dhe Eva e tij
në vërrishtën e Parajsës.
Një libër, një ëndërr u zbulon
që janë format e një ëndrre që u ëndërrua
në tokat e Bretanjës.
Një tjetër libër do t’u japë njerëzve,
ëndrra edhe këta, mundësinë t’i ëndërrojnë.

ËNDËRR

Në një vend të shkretë të Iranit shfaqet një kullë e gurtë, jo shumë e lartë, pa dyer e pa dritare. Në të vetmen dhomë (dyshemeja e së cilës është prej dheu të rrahur dhe në formë rrethi) gjenden një tryezë druri dhe një stol. Në këtë qeli rrethore një njeri që më ngjason shkruan me gërma që s’i kuptoj një poemë të gjatë për një njeri që në një tjetër qeli rrethore shkruan një poemë për një njeri që në një tjetër qeli rrethore… Ky proces nuk ka mbarim dhe askush nuk do arrijë të lexojë atë që shkruajnë të burgosurit.

ART POETIK

Të shohësh lumin që është prej kohe dhe uji
E të mendosh që koha është një tjetër lumë,
Të dish që edhe ne humbasim si lumë
E që fytyrat rrjedhin si uji.

Të provosh se zgjimi është një tjetër gjumë
Që ëndërron sikur s’ëndërron dhe se vdekja
Që i trembet trupi ynë është vdekja
E secilës natë, që e quajmë gjumë.

Të pikasësh te dita a te viti një simbol
Të njeriut, me ditët e tij dhe vitet,
Dhe të shndërrosh kërdinë e viteve
Në melodi, në zhurmërimë, në simbol.

Të shohësh te vdekja, te gjumi, te muzgu
Një ar të trishtuar, e tillë është poezia,
E varfër dhe e pavdekshme. Poezia
Kthehet përsëri si agu dhe si muzgu.

Ndonjëherë një fytyrë në orën e vonë
Na vështron nga thellësia e një pasqyre,
Arti duhet t’i shëmbëllejë kësaj pasqyre
Që na zbulon pikërisht fytyrën tonë.

Thonë që Uliksi, i nginjur mrekullish,
Qau nga dashuria teksa pa Itakën
Të gjelbër e të thjeshtë; arti është Itaka
Prej përjetësie të gjelbër, jo prej mrekullish.

Arti gjithashtu është si lumi i pafund
Që rrjedh e qëndron dhe pasqyron të njëjtin
Heraklit të ndryshueshëm, që është i njëjti
Dhe është një tjetër, ashtu si lumi i pafund.

LOJË SHAHU

Kalaja e drejtë, fili diagonal, ushtarët dredharakë,
Mbreti i pasigurt, mbretëresha furi
Mbi fushën e shenjuar me të bardhë e të zi
Kërkojnë dhe zhvillojnë betejën luftarake.

Ata nuk e dinë nga kush janë të drejtuar,
Nuk mund të shikojnë as lojtarin, as dorën;
As nuk mund të mendojnë që një fuqi mizore
U ka caktuar orët, fatin u ka diktuar.

Por lojtari është i burgosur edhe vetë
(E ka thënë Khajami) në një tjetër fushë shahu
Me ditët të bardha dhe me të zezat net.

Njeriun e lëviz Zoti dhe gurin njeriu.
Cili zot mbrapa Zotit këtë lojë e ngau
Prej pluhuri dhe kohe, ëndrre dhe agonie?

 

I përktheu Alket Çani